De Broekelzen

De Broekelzen in Heuvelland-Westouter is een onderdeel van de cluster “Bronnen van het Heuvelland”; een verzamelnaam voor de vier Natuurpunt-gebieden in de driehoek van de deelgemeenten Westouter, De Klijte en Loker, samen goed voor 67 ha. De drie andere gebieden van deze cluster zijn Hellebeek, Scherpenberg en Sulferberg. In de deelgemeente Nieuwkerke ligt nog een vijfde Heuvellands Natuurpunt-gebied; De Breemeersen.

Heuvelland

De fusiegemeente Heuvelland staat garant voor holle wegen, hellingbossen, kletsnatte bronbosjes en allerlei extensieve graslanden met poelen en houtkanten. De “bergen” zijn getuigenheuvels die het Vlaamse platteland overstijgen. Ze bieden avontuurlijke paadjes en mooie vergezichten. De welbekende Kemmelberg is met zijn 156 m de hoogste heuveltop van Vlaanderen, de Voerstreek niet meegerekend.

De Broekelzen

De Broekelzen (21 ha) ligt op de flank van de Vidaigneberg, voorberg van de Zwarteberg.

Op die heuvel komen vele kwelzones en bronnetjes voor. De hoogste bron van de Broekelzenbeek ontspringt op 95 meter hoogte. De prille Broekelzenbeek wordt verderop nog meer gevoed door kwelwater dat uit de flanken van het keteldal opborrelt en plaatselijk voor drassige bodems zorgt.

Toegankelijkheid

Dit topnatuurgebied is heel het jaar door vrij toegankelijk op de bewegwijzerde wandelpaden.

Het traject tussen wandelknooppunt 8 en 14 gaat dwars door het gebied. De wandelroutes Broekelzenpad en Stiltepad passeren ook doorheen het gebied. Je vindt wandel- en fietskaarten in het bezoekerscentrum Het Heuvelland.

De natste plekken zijn voorzien van plankenpaden. De paden zijn niet geschikt voor kinderwagens en rolstoelgebruikers. In Westouter is er een niet-bewegwijzerde rolstoelwandelwandeling, een kaart hiervan is te verkrijgen in het bezoekerscentrum Het Heuvelland.

Dieren en planten in de Bronnen van het Heuvelland

Ree, rode eekhoorn, konijn en haas zijn de typische zoogdieren die vaak gezien worden. In De Broekelzen is een relictpopulatie van de zeldzame eikelmuis aanwezig.

Geelgors, zomertortel, patrijs, putter, buizerd, torenvalk en steenuil zijn kenmerkende broedvogelsoorten die regelmatig waargenomen worden in de regio. Boomvalk, bosuil en goudvink komen er meestal ook jaarlijks broeden. In de winter komen er vaak grote groepen vinken en geelgorzen foerageren op een akkervogelgraanakker van Natuurpunt in Sulferberg.

De vier soorten watersalamanders zijn in heel wat poelen talrijk aanwezig. Alpenwatersalamander, kleine watersalamander en zeldzamere vinpootsalamander leven in bijna iedere poel. De Europees beschermde habitatrichtlijnsoort kamsalamander is vooral in de poelen van de Hellebeek aanwezig. Sulferberg is gekend als vindplaats van de zeldzame hazelworm.

Heel wat insectensoorten profiteren van de bloemen van de vele soorten houtachtigen en kruidachtigen. De tellingen van wintereitjes bevestigen dat de sleedoornpage in ieder deelgebied aanwezig is. Ook oranjetip en kleine vuurvlinder komen op meerdere locaties voor.

Bronnen van het Heuvelland is gekend voor zijn vele plaatsen met aantrekkelijke voorjaarsbloeiers zoals o.a. wilde hyacint, bosanemoon, slanke sleutelbloem en dotterbloem. Relatief zeldzame planten zoals reuzenpaardenstaart, boswederik, penningkruid, spekwortel, beide soorten goudveil, bittere veldkers, duizendguldenkruid, grote ratelaar en verschillende orchideesoorten komen hier en daar voor.

Dit natuurgebied herbergt ook heel veel verschillende paddenstoelen, o.a. dankzij het vele dode hout dat blijft liggen.

Natuurbeheer

Bronnen van het Heuvelland bestaat uit heel wat verschillende biotopen: weiland, maailand, maaiweide, oud bos, jong bos, nat bos, droog bos, houtkanten, knotbomenrijen, poelen, beken, rietvelden, ruigtes, wastine, fruitboomgaard, enz. Voor het beheer van de graslanden wordt er samengewerkt met plaatselijke landbouwers. Dit leidt tot een win-win-situatie: de landbouwer heeft gratis gras voor zijn dieren en Natuurpunt heeft minder werk en kosten met het graslandbeheer. Doordat er niet meer bemest mag worden in de graslanden van Natuurpunt wordt er wel overgeschakeld naar een extensiever beheer dan vroeger en naar grotere gebruiksblokken. Alle concrete beheerafspraken worden vastgelegd in een driejaarlijkse gebruiksovereenkomst die door beide partijen getekend wordt en die jaarlijks opzegbaar is.

Na vroegere erkenningen als apart erkende natuurreservaten Broekelzen, Sulferberg, Hellebeek en Scherpenberg, werden deze 4 gebieden sinds 2002 samengevoegd tot 1 groot Natuurpuntgebied: Bronnen van het Heuvelland. De erkende oppervlakte bedroeg in 2019 reeds 59 ha. Het huidige natuurbeheerplan werd goedgekeurd in 2021 voor 59 ha. Het is 24 jaar geldig (tot 2045) en is voor de volledige oppervlakte een natuurbeheerplan type 4 (het hoogst mogelijke niveau). Uitbreiden van de bestaande natuurkernen en deze verbinden met elkaar zijn de hoofddoelstellingen. De laatste jaren doet Natuurpunt ook actief aan bosuitbreiding, soms via spontane verbossing, maar meestal via bebossing (bosaanplant).

De belangrijkste natuurstreefbeelden in Bronnen van het Heuvelland zijn:

• de weilanden: rbbkam (regionaal belangrijk biotoop kamgrasland = 17 ha)
• de natste maailanden: rbbhc (dotterbloemgrasland = 5 locaties, samen ongeveer 2 ha)
• de matig voedselrijke maailanden: hu (mesofiel hooiland = 3 ha)
• de eerder voedselarme maailanden: rbbha (struisgrasvegetatie = 1 ha)
• de drogere bosgedeeltes: 9130 (eiken-beukenbossen met wilde hyacint = 9 ha)
• de nattere bosgedeeltes: 91 E0_va (valleibossen = 6 ha)
• de bronbosgedeeltes: 91 E0_vc (bronbossen = 1 ha)
• verspreide houtkanten: rbbsp (doornstruwelen van leemhoudende bodem = 1 ha)

Een groot deel van de 59 ha ligt in Europees habitatrichtlijngebied = SBZ-H = speciale beschermingszone van de habitatrichtlijn. Een aanzienlijk deel is ook beschermd als VEN (Vlaams Ecologisch Netwerk) en bestaat enerzijds uit GEN (Grote Eenheid Natuur) en anderzijds uit GENO (Grote Eenheid Natuur in Ontwikkeling).

Tekst: Johan Carette – conservator