De Breemeersen

De Breemeersen is een groot graslandgebied in de Leievallei met een lappendeken van weilanden, hooilanden en hooiweiden met daarin heel wat waardevolle poelen, sloten en houtkanten. Meersen zijn natte graslanden. Dit meersenlandschap is gelegen in de Heuvellandse deelgemeenten Nieuwkerke en Dranouter. Het loopt verder door in Frankrijk tot aan de Leie. Sommigen spreken van ‘de Polders in Heuvelland’.

De Breemeersen is een topnatuurgebied waarbij 29 ha in eigendom is van Natuurpunt. Dit open graslandschap bestaat uit een lappendeken van weilanden, maailanden en maaiweiden (maaiweiden worden jaarlijks eerst gemaaid en daarna begraasd). Daarin liggen heel wat waardevolle poelen, sloten en houtkanten.

De hoogteligging varieert sterk: de Eikelstraat aan de Tombe ligt op ongeveer 40 m, het laagste punt van de Leievallei op 20 m en het hoogste punt van de nabijgelegen Zwartemolenhoek op 80 m. De bodem van dit valleigebied bestaat vooral uit klei en zware klei.

Het gebied zelf is niet vrij toegankelijk, maar vanaf de Eikelstraat en de Westhovestraat heb je voor observaties een zeer goed zicht op het Natuurpuntgebied.

De wandelaars kunnen genieten van de prachtige landschappen en vergezichten die het valleigebied en de omliggende hellingen herbergen op een 6,1 of 10,6 km lange niet-bewegwijzerde wandeling (Breemeersenpad). Het gebied ligt langs het wandelnetwerk Heuvelland ter hoogte van knooppunt 46, maar de wandeling is niet in zijn geheel opgenomen in het knooppuntennetwerk.

Er is een grote parking ter hoogte van de kerk van Nieuwkerke en een kleine parking aan de Kruistombe in de Eikelstraat met een prachtig panorama over het gebied (wandelknooppunt 46).

De Kruistombe is een monument ter herinnering aan drie geestelijken die hier in de woelige 16^e eeuw werden terechtgesteld tijdens de gewelddadige geuzenopstanden.

Bij de zoogdieren zijn de hazen en de reeën het meest typisch. Wanneer de maailanden mals kort gras bevatten kunnen er soms tientallen hazen geteld worden vanaf de Tombe. Op dit prachtige uitkijkpunt kunnen er in het wInterhalfjaar bijna altijd reeën gezien worden, tot zelfs 18 in 1 groep!

Typische broedvogels die het goed doen in de Breemeersen zijn roodborsttapuit, zomertortel, kneu en patrijs. Sommige jaren zijn er 2 broedkoppels van kerkuil in 2 boerderijen in het gebied. Vaak zijn er tientallen koereigers te zien tussen de runderen, evenals heel wat blauwe reigers en af en toe enkele grote zilverreigers. Roofvogels als torenvalk en buizerd worden bijna steeds waargenomen. Enkele jaren geleden was er een geslaagd broedgeval van bruine kiekendief. Zeldzaamheden zoals velduil, grauwe gors, ijsvogel en blauwe kiekendief zijn er reeds meerdere keren waargenomen. Kraanvogels en een zwarte ooievaar zijn er ook al vereeuwigd op foto.

Opvallend zijn de vele poelen: het rijk van salamanders, kikkers en padden. Vooral de aanwezigheid in meerdere poelen van de zeldzame kamsalamander (Triturus cristatus) is belangrijk en zorgt ervoor dat een groot deel van dit gebied erkend is als habitatrichtlijngebied voor kamsalamander (Natura 2000). Heel wat bestaande poelen werden reeds door Natuurpunt uitgebaggerd in het kader van onderhoudsbeheer en een aantal nieuwe poelen werden gegraven. Zo ontstaat een cluster van  tientallen poelen waar de kamsalamander kan overleven en zich kan vermeerderen zodat er een vitale populatie ontstaat die zich in een goede staat van instandhouding bevindt. Ook de bittervoorn is een aanwezige habitatrichtlijnsoort  die samenleeft in mutualisme met de zwanenmossel die in meerder poelen voorkomt.

Voor de graslandvlinders is dit een topgebied. Grote aantallen bruin en oranje zandoogje zijn aanwezig. Hooibeestje kan hier soms in meerdere tientallen gezien worden! Dankzij de vele poelen zijn ook de libellen en waterjuffers met heel wat soorten vertegenwoordigd.

Aardbeiklaver, wilde bertram, veldgerst, kamgras, oeverzegge zijn enkele kenmerkende graslandsoorten. Zwanenbloem, blauw glidkruid, gele lis, gewone waterbies, bitterzoet, watertorkruid, grote egelskop en penningkruid zijn typisch voor de poelen en sloten. De Breemeersen is een van de enige Vlaamse groeiplaatsen van weidekervel. De verspreide houtkanten zijn gevarieerd qua soortensamenstelling en zijn een voedselplaats in het voorjaar voor allerlei insecten (bloesems) en in het najaar voor allerlei vogelsoorten (bessen en vruchten). Tevens vormen deze houtkanten een veilige broedplaats voor heel wat vogelsoorten en kleurrijke linten in het landschap voor de recreanten. Daarnaast zijn er twee lijnvormige rietzones die dan weer andere broedvogels aantrekken zoals rietgors en rietzanger

De aanpak van het natuurbeheer in de Breemeersen is gebaseerd op het traditionele maaibeheer voor enkele percelen en graasbeheer voor de meeste percelen. Dit beheer gebeurt in samenwerking met plaatselijke landbouwers. Dit leidt tot een win-win-situatie: de landbouwer heeft gratis gras voor zijn dieren en Natuurpunt heeft zelf minder werk en kosten met het graslandbeheer. Doordat er niet meer bemest mag worden in de graslanden van Natuurpunt wordt er wel overgeschakeld naar een extensiever beheer dan vroeger en naar grotere gebruiksblokken. Alle concrete beheerafspraken worden vastgelegd in een driejaarlijkse gebruiksovereenkomst die door beide partijen getekend wordt en die jaarlijks opzegbaar is. Vanwege de vruchtbare kleigrond is de verschraling van de bodem een langzaam proces.

Sinds 2007 is de Breemeersen een erkend natuurreservaat. Aanvankelijk voor 21 ha erkend, nu voor 26 ha. Het huidige natuurbeheerplan ‘nieuwe stijl’ is nog geldig tot 2034 en is voor de volledige oppervlakte een natuurbeheerplan type 4 (hoogst mogelijke niveau). Er zijn 2 belangrijke natuurstreefbeelden: de weiden hebben het natuurstreefbeeld ‘rbbkam’ (regionaal belangrijk biotoop kamgrasland = 20 ha) en de hooilanden hebben het natuurstreefbeeld ‘grote vossenstaartgraslanden’ (6510_hua) = 6 ha. Ongeveer de helft van deze 26 ha ligt in Europees habitatrichtlijngebied = SBZ-H = speciale beschermingszone van de habitatrichtlijn

Tekst: Johan Carette – conservator