Opiniestuk
Klimaatverandering wacht niet op onze politieke compromissen:
“De natuur kent geen medelijden en geen uitstel”
Vrijwel elk voorstel dat de milieubeweging vandaag op tafel legt, vertrekt vanuit dezelfde overtuiging: dat de toekomst nog maakbaar is. Dat we, met voldoende kennis, politieke moed en maatschappelijk draagvlak, de klimaatverandering kunnen afremmen, biodiversiteit kunnen herstellen en onze watervoorraden veiligstellen. Achter elk voorstel schuilt hetzelfde geloof: er zijn nog keuzes. Dat we vandaag nog kunnen beslissen hoe Vlaanderen er morgen zal uitzien. Maar… wat als die veronderstelling stilaan achterhaald raakt?
Niet omdat de analyse van de milieubeweging fout zou zijn, maar omdat de werkelijkheid veel sneller evolueert dan onze besluitvorming. Omdat de natuur zich niets aantrekt van legislaturen, regeerakkoorden of verkiezingskalenders. Zij reageert enkel op natuurwetten.
Dreigend probleem
De voorbije maanden kregen we daar opnieuw verschillende signalen van. Terwijl de ene droogteperiode de andere opvolgt, verschijnen steeds vaker waarschuwingen over de toestand van onze waterreserves. In De Standaard wezen experts onlangs nog op een dreigend probleem dat nauwelijks aandacht krijgt: de toenemende verzilting van de Vlaamse kustpolders. Door de stijgende zeespiegel, langdurige droogte en een steeds kleinere aanvoer van zoet water dreigt zout water steeds verder landinwaarts door te dringen. Dat is geen lokaal ongemak, maar een fundamentele bedreiging voor landbouw, natuur, drinkwater en uiteindelijk de leefbaarheid van een hele regio.
“Jarenlang hoorden we ‘zo’n vaart zal het wel niet lopen’. Maar wat als het nu net wél zo’n vaart loopt?”
En precies daar wringt het schoentje. Jarenlang werden dergelijke waarschuwingen afgedaan als overdreven of alarmistisch. “Zo’n vaart zal het wel niet lopen”, klonk het steevast. Maar wat als het nu net wél zo’n vaart loopt? Wat als de klimaat- en droogteprognoses niet langer een verre toekomst beschrijven, maar zich veel sneller en veel radicaler voltrekken dan zelfs de meest pessimistische scenario’s voorspelden? Zeg dan niet dat de milieubeweging het niet heeft gezegd.
Al tientallen jaren wijzen wetenschappers, natuurverenigingen en milieuorganisaties op dezelfde evoluties. Niet omdat doemdenken hun hobby is, maar omdat de cijfers, de metingen en de waarnemingen telkens opnieuw in dezelfde richting wijzen.
Droge zomers
De vraag is dus niet langer of de veranderingen zich aandienen. Die zijn er al. De echte vraag is of wij bereid zijn de gevolgen onder ogen te zien.
Wat als het aantal insecten verder instort en bestuiving van fruitbomen en landbouwgewassen steeds problematischer wordt? Wat als droge zomers niet langer uitzonderingen zijn, maar de nieuwe norm? Wat als valleigebieden en kustpolders niet langer vrijblijvend als open ruimte kunnen worden beheerd, maar noodgedwongen permanent moeten functioneren als robuuste watersponsen? Niet omdat een milieubeweging dat graag ziet gebeuren, maar omdat er eenvoudigweg geen alternatief meer bestaat om voldoende water vast te houden voor mens, landbouw en natuur.
Drinkwater
Hetzelfde geldt voor onze drinkwatervoorziening. Wat als de combinatie van pesticiden, PFAS, hormoonverstorende stoffen en andere chemische verbindingen, samen met hun vaak bijzonder lange afbraaktijd, ertoe leidt dat veilig drinkwater steeds moeilijker en duurder wordt? Ook daar geldt: eenmaal de schade is aangericht, valt ze niet zomaar terug te draaien.
Misschien maken we vandaag wel dezelfde fout als zo vaak in de geschiedenis. We discussiëren eindeloos over de maatregelen, terwijl de omstandigheden waarop die maatregelen betrekking hebben intussen sneller veranderen dan het debat zelf.
“We discussiëren eindeloos over de maatregelen, terwijl de omstandigheden intussen sneller veranderen dan het debat zelf”
Dat is misschien wel de grootste misvatting van deze tijd. We voeren discussies alsof de natuur zich zal aanpassen aan onze politieke compromissen. Alsof droogte, overstromingen, biodiversiteitsverlies of verzilting wachten tot wij eindelijk een consensus hebben bereikt.
Maar de natuur wacht niet. Miljoenen jaren vóór de mens bestond, waren er oceanen, oerbossen, ijstijden, vulkanen en massa-extincties. De aarde veranderde voortdurend, zonder rekening te houden met menselijke belangen. De natuur onderhandelt niet. Zij kent geen meerderheid of oppositie. Zij volgt haar eigen wetten, en wanneer bepaalde grenzen worden overschreden, verandert zij eenvoudigweg van toestand.
Misschien ligt daarin de grootste vergissing van ons maatschappelijk debat. Niet de voorstellen van de milieubeweging zijn radicaal. De natuur zelf is radicaal. Zij kent geen medelijden en geen uitstel. Zij corrigeert niet geleidelijk omdat wij daar politiek meer klaar voor zouden zijn.
Tijd van waarschuwingen voorbij
Men kan dat allemaal blijven ontkennen. Men kan de milieubeweging blijven wegzetten als woke, als zeveraars, als debielen, als wereldvreemde idealisten of als doemdenkers.
Maar wat als de tijd van waarschuwingen intussen voorbij is? Wat als de radicale veranderingen zich vandaag al voltrekken? Wat als sommige processen — de achteruitgang van biodiversiteit, de verdroging van landschappen, de verzilting van onze kustpolders of de aantasting van onze waterkwaliteit — straks niet langer herstelbaar blijken?
Gaan we het dan eindelijk geloven? Of wachten we opnieuw tot het onomkeerbaar is geworden?
“Niet de voorstellen van de milieubeweging zijn radicaal. De natuur zelf is radicaal. Zij kent geen medelijden en geen uitstel”
En misschien is er nog één ongemakkelijke vraag die we ons vandaag al moeten durven stellen.
Als later blijkt dat de milieubeweging geen paniek heeft gezaaid, maar integendeel de werkelijkheid nog te voorzichtig heeft ingeschat… wie gaan we dan de schuld geven?
Milieuactivist Peter Bossu ziet hoe de natuur zelf radicaal is en geen medelijden of uitstel kent: “Zij corrigeert niet geleidelijk omdat wij daar politiek meer klaar voor zouden zijn. We discussiëren eindeloos over de maatregelen, terwijl de omstandigheden intussen sneller veranderen dan het debat zelf”. (foto gf/Getty)