Er bestaat geen twijfel meer: onze leefomgeving moet veerkrachtiger en zorgzamer worden ingericht. Deze zomer stierven in ons land door de hitte bijna 3.000 mensen meer dan in een normale zomer. De natuur stond in brand, beken vielen droog, en ouderen zochten verkoeling in het shoppingcenter, want daar hangt airco. Wie dat serieus neemt, moet keuzes maken over de weinige open ruimte die we nog hebben. Toen Melissa Depraetere zei dat er te veel landbouwgrond is, volgde binnen het uur de bagger: “onzin, landroof, blijf van de grond van de boer”. Maar dat gesprek gaat meteen weer over hectares. Ondanks de bagger moeten we vandaag het gesprek over ruimte durven voeren. En het begint met een simpele vraag: wat doet natuur eigenlijk voor ons?

Natuur is onze publieke infrastructuur. En we onderhouden ze al vijftig jaar niet. Wat ze voor ons doet, loopt van ons lijf tot onze factuur. Natuur is onze goedkoopste airco. Een straat met volgroeide bomen is enkele graden koeler dan diezelfde straat zonder. Een klaslokaal waar het 35 graden is, is een klas waar niet geleerd wordt. Natuur is ook onze waterfabriek: West-Vlaanderen haalt zijn drinkwater grotendeels uit oppervlaktewater, en in de Mandelvallei en het IJzerbekken duiken al jaren te hoge concentraties pesticidenresten op. Elke euro die nodig is om die schadelijke stoffen er weer uit te zuiveren, betaalt u. Niet de vervuiler. U, op uw waterfactuur. Natuur is onze spons: droogte en wateroverlast zijn hetzelfde probleem. Water dat in de bodem infiltreert, staat in februari niet in uw kelder en ontbreekt in mei niet bij de kieming van de gewassen. Elke hectare natuur die water vasthoudt, is een spaarbekken dat we niet moeten aanleggen. Ze is onze gezondheidszorg. Wie groen in de buurt heeft, beweegt meer, slaapt beter, gaat minder naar de dokter en leeft langer. En natuur is koopkracht. Wie een grote tuin heeft, merkt minder van de hitte. Wie een appartement heeft zonder terras, wel. Deze zomer moesten natuurgebieden hun poorten sluiten door de stormloop aan bezoekers. Dat is geen overlast, maar een tekort aan natuur. Groen dichtbij is de enige uitstap die voor iedereen betaalbaar is. En het is de enige infrastructuur die zichzelf herstelt en met de jaren beter wordt. Een wachtbekken doet dat niet. Een airco evenmin.

De Boerenbond noemt landbouwgrond de werkvloer van de boer. Akkoord. Maar dan is natuur de fundering. Bestuivers, bodemleven, houtkanten die de wind breken, water dat in de zomer nog in de gracht staat. Natuur is geen kost voor de landbouw. Ze is een productiefactor die we hebben weggesaneerd. Een werkvloer zonder fundering zakt weg. En die fundering is gemeengoed. De open ruimte is van ons allemaal. Wie beslist hoe ze wordt ingericht, beslist over onze veiligheid en over onze facturen.

Kijk naar de cijfers. In West-Vlaanderen heeft amper 7 procent van de oppervlakte een groene bestemming. Het Vlaamse gemiddelde ligt op 16 procent. Europa mikt op 30 procent beschermde natuur tegen 2030. Onze bosindex bedraagt 2,3 procent, veruit de laagste van het land. Wij wonen in de bosarmste provincie van de bosarmste regio van Europa. En de natuur die er wel is, is stelselmatig naar de marges geduwd: de berm, de hoek achter het bedrijventerrein, de strook langs de beek. Dat is geen toeval, want het staat op een kaart.

Een kaart van een halve eeuw oud. Onze ruimtelijke ordening steunt nog grotendeels op de gewestplannen uit de jaren zeventig. Toen bestonden er geen waterbommen, geen hittedoden, geen droogtecrisis, geen biodiversiteitscrisis. Toen was beton vooruitgang. Ondertussen is alles veranderd, behalve die kaart. We verdelen de ruimte van 2026 met de pennentrekken van 1976.

Zo ver als die kaart van onze noden af staat, zo ver staat ze ook van het terrein. Ruim 783.000 hectare staat ingekleurd als agrarisch gebied. In de verzamelaanvraag geven onze land- en tuinbouwers ongeveer 613.000 hectare aan. Het verschil bestaat uit huizen, tuinen, wegen, paardenweiden, zelfs bos. De Boerenbond rekent het zelf voor dat nog geen 77 procent van het agrarisch gebied in landbouwgebruik is.

Waar moet die natuur dan komen? Niet zomaar in het wilde weg doorheen het landschap, maar waar de winst het grootst is: de natte beekvallei die het water vasthoudt, het waterwingebied dat ons drinkwater levert, het stadsrandbos, het speelbos naast de wijk. In het jargon heet dat vogelrichtlijngebied, natuurverwevingsgebied of overstromingsgevoelig perceel. Dat is het landschap herstellen met de precisie van een chirurg. Al te vaak zijn die plekken in de jaren zeventig onder de grove borstel van het gele penseel ‘agrarisch gebied’ beland.

Blijft de vraag naar ons eten. Negen op de tien Vlamingen vinden het noodzakelijk dat we genoeg voedsel van eigen bodem produceren, zo blijkt uit de peiling van de Boerenbond zelf. Akkoord, maar lees dat cijfer goed: die mensen vragen niet om meer hectares. Ze vragen om ander voedsel op de huidige hectares. Vandaag ligt ruim de helft van ons landbouwareaal onder voedergewassen: turbogras en maïs voor de dieren op stal. Onze aardappelverwerking heeft een capaciteit van meer dan zes miljoen ton, meer dan België zelf teelt. We voeren soja in om vlees uit te voeren. Onderzoekers van UGent en INBO rekenden voor dat Vlaanderen in grootteorde meer dan genoeg landbouwgrond heeft om zichzelf te voeden, zeker met een gezonder eetpatroon. Wie teelt straks dan de vroege aardappelen voor juni, de baktarwe voor ons brood, het kleinfruit, de kikkererwten, de groenten voor de schoolrefter? Want een gezonde schoolmaaltijd is niet alleen voedzaam. Ze is ook vrij van gif, op het bord en in het water.

Want het probleem is niet alleen hoeveel landbouwgrond er is, maar welke soort grond het is. Er is te veel grond voor veevoeder en export, te weinig voor lokale en gezonde voeding, en veel te weinig voor natuur. De sector spreekt zelf over wijkers en blijvers. De blijvers zijn de grote, kapitaalkrachtige bedrijven. Zij raken aan grond, aan krediet en aan een vergunning. De bioboer, de CSA-starter en de zij-instromer raken er niet aan. In 25 jaar halveerde het aantal land- en tuinbouwbedrijven terwijl het areaal ongeveer gelijk bleef. Dat is een bewuste consolidatie die door het beleid versterkt wordt: wie al groot is, vangt de meeste steun. Wie klein en lokaal begint, betaalt de volle prijs.

En nee, de boer betaalt hier de rekening niet. Hij staat het dichtst bij het extreem weer, bij de bodem en bij het risico, en het verst van de winst. Landbouwgrond kost in West-Vlaanderen ruim 83.000 euro per hectare, de duurste van het land. Natuurverenigingen betaalden gemiddeld 41.000, structureel onder de marktprijs. De concurrent van de bioboer is dus niet de natuurvereniging, maar de industriële boer die uitbreidt en de investeerder die grond koopt als spaarboekje. In 2024 kocht Natuurpunt in heel Vlaanderen 798 hectare aan, in West-Vlaanderen 64. Landbouwgrond verdwijnt in dit land niet onder natuur, maar onder beton en bedrijventerreinen. In Limburg rekende N-VA-parlementslid Andy Pieters het deze week nog voor. Oud-Natuurpuntdirecteur Jos Ramaekers noemt de tegenstelling tussen boer en natuur wat ze is: een neptegenstelling, veertig jaar oud.

Uw frietjes worden niet duurder van een hectare natuur. Die prijs wordt niet op het veld gemaakt, maar op het hoofdkantoor van de verwerker en de retailer. Daar heeft de boer meer last van dan de ontwikkeling van een natuurgebiedje op natte gronden in het drinkwaterwingebied. Dat we in de toekomst nog frietjes van eigen bodem zullen kunnen eten hangt wel af van het herstel van het landschap voor water en natuur.

Het echte tekort in ons landschap staat niet waar zij het zoeken. Te weinig bos, te weinig natuur, te weinig ruimte voor water, te weinig schaduw in de straat van de school van onze kinderen en het woonzorgcentrum van onze grootouders.

De vraag blijft waarom we vijftig jaar lang gratis diensten hebben afgebroken en de rekening daarvan hebben doorgeschoven naar uw waterfactuur, uw energiefactuur en uw zorgrekening. Het is een pijnlijke erfenis uit het verleden en voor de toekomstige generaties moeten we dat nu herstellen. De fundering herstellen is geen aanval op de werkvloer. Het is de enige manier om onze vruchtbare delta in stand te houden. Waar het water proper is en de natuur gezond, is het gewoon beter leven. Dat is niet links of rechts. Dat is (eco)logisch.

Bertjan Olivier, bestuurder West-Vlaamse Milieufederatie

07 september 2026